Friday, February 22, 2019

ADDHAYA 2 WITH MEANING

श्रीमद्भगवद्गीता - द्वितीयः अध्यायः अर्थ सहित  


संकलन श्री शिवदास 
       सञ्जय उवाच

तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । 
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ।।१।।

अर्थ-  संजय बोले- उस प्रकार करुणा से व्याप्त और आँसुओं से पूर्ण तथा व्याकुल नेत्रोंवाले शोकयुक्त उस अर्जुन के प्रति भगवान् मधुसूदन ने यह वचन कहा ।।१।।

     श्रीभगवानुवाच

कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन।।२।।

अर्थ-श्रीभगवान् बोले- हे अर्जुन ! तुझे इस असमय में यह मोह किस हेतु से प्राप्त हुआ ? क्यों कि न तो यह श्रेष्ठ पुरुषों द्वारा आचरित है, न स्वर्ग को देने वाला है और न कीर्ति को करने वाला ही है।।२।।

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्यपपद्यते।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ।।३।। 

अर्थ- इसलिये हे अर्जुन ! नपुंसकता को मत प्राप्त हो, तुझमें यह उचित नहीं जान पड़ती । हे परंतप ! हृदय की तुच्छ दुर्बलता को त्यागकर युध्द के लिये खडा़ हो जा ।। ३।।


अर्जुन उवाच

कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन। 
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन।।४।।

अर्थ-  अर्जुन बोले- हे मधुसूदन ! मैं रणभूमि में किस प्रकार बाणों से भीष्मपितामह और द्रोणाचार्य के विरुद्ध लडूँगा ? क्योंकि हे अरिसूदन ! वे दोनों ही पूजनीय हैं।।४।।
             
गुरूनहत्वा हि महानुभावाञ्छ्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके। 
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान्।।५।।

अर्थ-इसलिये इन महानुभाव गुरुजनों को न मारकर मैं इस लोक में भिक्षा का अन्न भी खाना कल्याणकारक समझता हूँ; क्यों कि गुरुजनों को न मारकर भी इस लोक में रुधिर से सने हुए अर्थ और कामरुप भोगों को ही तो भोगूँगा ।।५।।


न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयोयद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः। 
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेअवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः।।६।। 

अर्थ-  हम यह भी नहीं जानते कि हमारे लिये युद्ध करना और न करना- इन दोनों में से कौन-सा श्रेष्ठ है, अथवा यह भी नहीं  जानते कि उन्हें हम जीतेंगे या हमको वे जीतेंगे । और जिनको मारकर हम जीना भी नहीं चाहते, वे ही हमारे आत्मीय धृतराष्ट्र के पुत्र हमारे मुकाबले में खडे़ हैं।।६।।


कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः। 
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चीतं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेअहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ।।७।।

अर्थ- इसलिये कायरतारुप दोष से उपहत हुए स्वभाव वाला तथा धर्म के विषय में मोहितचित्त हुआ मैं आपसे पूछता हूँ कि जो साधन निश्चित कल्याणकारक हो, वह मेरे लिये कहिये; क्यों कि मैं आपका शिष्य हूँ, इसलिये आपके शरण हुए मुझको शिक्षा दीजिये।।७।।
             
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । 
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धंराज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ।।८।।

अर्थ-क्योंकि भूमि में निष्कण्टक, धन-धान्यसम्पन्न राज्यको और देवताओं के स्वामीपने को प्राप्त होकर भी मैं उस उपाय को नहीं देखता हूँ, जो मेरी इन्द्रियों के सुखानेवाले शोक को दूर कर सके।।८।।

सञ्जय उवाच

एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप। 
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ।।९।। 

अर्थ-  संजय बोले- हे राजन्! निद्रा को जीतने वाले अर्जुन अन्तर्यामी श्रीकृष्ण महाराज के प्रति इस प्रकार कहकर फिर श्रीगोविन्द भगवान् से "युद्ध नहीं करूँगा" यह स्पष्ट कहकर चुप हो गये ।।९।।

                     
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । 
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः।।१०।।

अर्थ- हे भरतवंशी धृतराष्ट्र ! अन्तर्यामी श्रीकृष्ण महाराज दोनों सेनाओं के बीच में शोक करते हुए उस अर्जुन को हँसते हुए-से यह वचन बोले।।१०।।

श्रीभगवानुवाच
             
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे। 
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः।।११।।

अर्थ-श्रीभगवान् बोले-हे अर्जुन ! तू न शोक करने योग्य मनुष्यों के लिये शोक करता है और पण्डितों के-से वचनों को कहता है; परंतु जीनके प्राण चले गये हैं, उनके लिये और जिनके प्राण नहीं गये हैं उनके लिये भी पण्डितजन शोक नहीं करते।।११।।

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः। 
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्।।१२।। 

 अर्थ-न तो ऐसा ही है कि मैं किसी काल में नहीं था, तू नहीं था अथवा ये राजालोग नहीं थे और न ऐसा ही है कि इससे आगे हम सब नहीं रहेंगे ।।१२।।

                     
देहिनोअस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । 
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति।।१३।।

अर्थ-जैसे जीवात्मा की इस देह में बालकपन, जवानी और वृद्धावस्था होती हैं, वैसे ही अन्य शरीर की प्राप्ति होती है; उसमें धीर पुरुष मोहित नहीं होता।।१३।।
             
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । 
आगमापायिनोअनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ।।१४।।

अर्थ-हे कुन्तीपुत्र ! सर्दी-गर्मी और सुख-दुःख को देनेवाले इन्द्रिय और विषय के संयोग तो उत्पत्ति-विनाशशील और अनित्य हैं, इसलिये हे भारत ! तू उनको सहन कर।।१४।।

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । 
समदुःखसुखं धीरं सोअमृतत्वाय कल्पते ।।१५।। 

अर्थ-क्योंकि हे पुरुषश्रेष्ठ ! दुःख-सुख को समान समझने वाले जिस धीर पुरुषको ये इन्द्रिय और विषयों के संयोग व्याकुल नहीं करते, वह मोक्ष के योग्य होता है ।।१५।।
                     
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । 
उभयोरपि दृष्टोअन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ।। १६।।

अर्थ-असत् वस्तुकी तो सत्ता नहीं है और सत् का अभाव नहीं है । इस प्रकार इन दोनों का ही तत्व तत्वज्ञानी पुरुषों द्वारा देखा गया है।।१६।।
             
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । 
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति।।१७।।

अर्थ-नाशरहित तो तू उसको जान, जिससे यह सम्पूर्ण जगत्-दृश्यवर्ग व्याप्त है । इस अविनाशी का विनाश करने में कोई भी समर्थ नहीं है।।१७।।

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योत्ताः शरीरिणः । 
अनाशिनोअप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ।।१८।। 

अर्थ-इस नाशरहित, अप्रमेय, नित्यस्वरुप जीवात्मा के ये सब शरीर नाशवान् कहे गये हैं । इसलिये हे भरतवंशी अर्जुन ! तू युद्ध कर ।।१८।।


                     
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । 
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ।। १९।।

अर्थ-जो इस आत्मा को मारने वाला समझता है तथा जो इसको मरा मानता है, वे दोनों ही नहीं जानते; क्योंकि यह आत्मा वास्तव में न तो किसी को मारता है और न किसी के द्वारा मारा जाता है ।।१९।।
             
न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । 
अजो नित्यः शाश्वतोअयं पुराणो-न हन्यते हन्यमाने शरीरे ।।२०।।

अर्थ-यह आत्मा किसी काल में भी न तो जन्मता है और न मरता ही है तथा न यह उत्पन्न होकर फिर होनेवाला ही है; क्योंकि यह अजन्मा, नित्य, सनातन और पुरातन है; शरीर के मारे जाने पर भी यह नहीं मारा जाता ।।२०।।

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । 
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ।।२१।। 

  अर्थ-हे पृथापुत्र अर्जुन ! जो पुरुष इस आत्मा को नाशरहित, नित्य, अजन्मा और अव्यय जानता है, वह पुरुष कैसे किसको मरवाता है और कैसे किसको मारता है ? ।।२१।।

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोअपराणि । 
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही।।२२।।

अर्थ-जैसे मनुष्य पुराने वस्त्रों को त्यागकर दूसरे नये वस्त्रों को ग्रहण करता है, वैसे ही जीवात्मा पुराने शरीरों को त्यागकर दूसरे नये शरीरों  को प्राप्त होता है ।।२२।।
             
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । 
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ।।२३।।

अर्थ-इस आत्मा को शस्त्र नहीं काट सकते, इसको आग नहीं जला सकती, इसको जल नहीं गला सकता और वायु नहीं सुखा सकता ।।२३।।

अच्छेद्योअयमदाह्योअयमक्लेद्योअशोष्य एव च । 
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोअयं सनातनः।।२४।। 

  अर्थ-क्योंकि यह आत्मा अच्छेद्य है, यह आत्मा अदाह्य, अक्लेद्य और निःसंदेह अशोष्य है तथा यह आत्मा नित्य, सर्वव्यापी, अचल, स्थिर रहनेवाला और सनातन है ।।२२-२४।।
                     
अव्यक्तोअयमचिन्त्योअयमविकार्योअयमुच्यते । 
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि।। २५।।

 अर्थ-यह आत्मा अव्यक्त है, यह आत्मा अचिन्त्य है और यह आत्मा विकार रहित कहा जाता है । इससे हे अर्जुन ! आत्मा को उपर्युक्त प्रकार से जानकर तू शोक करने को योग्य नहीं है अर्थात् तुझे शोक करना उचित नहीं है।।२५।।
            
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । 
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ।।२६।।

अर्थ-किन्तु यदि तू इस आत्मा को सदा जन्मनेवाला तथा मरनेवाला मानता हो, तो भी हे महाबाहो ! तू इस प्रकार शोक करने को योग्य नहीं है।।२६।।

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । 
तस्मादपरिहार्येअर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ।।२७।। 

 अर्थ-क्योंकि इस मान्यता के अनुसार जन्मे हुए की मृत्यु निश्चित है और मरे हुए का जन्म निश्चित है । इससे भी इस बिना उपाय वाले विषय में तू शोक करने योग्य नहीं है ।।२७।।

                     
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । 
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ।।२८।।

अर्थ-हे अर्जुन ! सम्पूर्ण प्राणी जन्म से पहले अप्रकट थे और मरने के बाद भी अप्रकट हो जाने वाले हैं, केवल बीच में ही प्रकट हैं; फिर ऐसी स्थिति में क्या शोक करना है ?।।२८।।
             
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । 
आश्चर्यवच्चैनमन्यः श्रृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ।।२९।।

अर्थ-कोई एक महापुरुष ही इस आत्मा को आश्चर्य की भाँति देखता है और वैसे ही दूसरा कोई महापुरुष ही इसके तत्व का आश्चर्य की भाँति वर्णन करता है तथा दूसरा कोई अधिकारी पुरुष ही इसे आश्चर्य की भाँति सुनता है और कोई-कोई तो सुनकर भी इसको नहीं जानता ।।२९।।

देही नित्यमवध्योअयं देहे सर्वस्य भारत । 
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ।।३०।। 

अर्थ- हे अर्जुन ! यह आत्मा सबके शरीरों में सदा ही अवध्य है । इस कारण सम्पूर्ण प्राणियों के लिये तू शोक करने के योग्य नहीं है ।।३०।।
                     
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । 
धर्म्याध्दि युध्दाच्छ्रेयोअन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ।।३१।।

अर्थ-तथा अपने धर्म को देखकर भी तू भय करने योग्य नहीं है अर्थात तुझे भय नहीं करना चाहिये; क्योंकि क्षत्रिय के लिये धर्मयुक्त युध्द से बढ़कर दूसरा कोई कल्याणकारी कर्तव्य नहीं है।।३१।।
             
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । 
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युध्दमीदृशम् ।।३२।।

अर्थ-हे पार्थ ! अपने-आप प्राप्त हुए और खुले हुए स्वर्ग के द्वाररूप इस प्रकार के युध्द को भाग्यवान् क्षत्रिय लोग ही पाते हैं ।।३२।।

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि । 
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ।।३३।। 

  अर्थ-किन्तु यदि तू इस धर्मयुक्त युध्द को नहीं करेगा तो स्वधर्म और कीर्ति को खोकर पाप को प्राप्त होगा ।।३३।।

अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेअव्ययाम् । 
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ।।३४।।

अर्थ- तथा सब लोग तेरी बहुत काल तक रहने वाली अपकीर्ति का भी कथन करेंगे और माननीय पुरुष के लिये अपकीर्ति मरण से भी बढ़कर है ।।३४।।      
       
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः । 
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ।।३५।।

अर्थ-और जिनकी दृष्टि में तू पहले बहुत सम्मानित होकर अब लघुता को प्राप्त होगा, वे महारथी लोग तुझे भय के कारण युध्द से हटा हुआ मानेंगे।।३५।।

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः । 
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ।।३६।। 

  अर्थ-तेरे वैरीलोग तेरे सामर्थ्य की निन्दा करते हुए तुझे बहुत-से न कहने योग्य वचन भी कहेंगे; उससे अधिक दुःख और क्या होगा ? ।।३६।।

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । 
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युध्दाय कृतनिश्चयः ।।३७।।

   अर्थ- या तो तू युद्ध में मारा जाकर स्वर्ग को प्राप्त होगा अथवा संग्राम में जीतकर पृथ्वी का राज्य भोगेगा । इस कारण हे अर्जुन ! तू युद्ध के लिये निश्चय करके खडा़ हो जा ।।३७।।
         
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालखभौ जयाजयौ । 
ततो युध्दाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ।।३८।।

अर्थ-जय-पराजय, हानि-लाभ और सुख-दुःख को समान समझकर, उसके बाद युद्ध के लिये तैयार हो जा ; इस प्रकार युद्ध करने से तू पाप को नहीं प्राप्त होगा ।।३८।।

एषा तेअभिहिता साङ्ख्ये बुध्दिर्योगे त्विमां श्रृणु । 
बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ।।३९।। 

 अर्थ- हे पार्थ ! यह बुद्धि तेरे लिये ज्ञानयोग के विषय में कही गयी और अब तू इसे कर्मयोग के विषय में सुन- जिस बुद्धि से युक्त हुआ तू कर्मों के बन्धन को भलीभाँति त्याग देगा अर्थात् सर्वथा नष्ट कर डालेगा ।।३९।।

                     
नेहाभिक्रमनाशोअस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । 
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ।।४०।।
             
अर्थ- इस कर्मयोग में आरम्भ का अर्थात बीज का नाश नहीं है और उलटा फलरूप दोष भी नहीं है, बल्कि इस कर्मयोगरूप धर्म का थोडा़-सा भी साधन जन्म-मृत्युरूप महान् भय से रक्षा कर लेता है ।।४०।।

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । 
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोअव्यवसायिनाम् ।।४१।।

 अर्थ-हे अर्जुन ! इस कर्मयोग में निश्चयात्मिका बुद्धि एक ही होती है; किन्तु अस्थिर विचारवाले विवेकहीन सकाम मनुष्यों की बुद्धियाँ निश्चय ही बहुत भेदों वाली और अनन्त होती हैं ।।४१।।
                     
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । 
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ।।४२।।

अर्थ- हे अर्जुन ! जो भोगों में तन्मय हो रहे हैं, जो कर्मफल के प्रशंसक वेदवाक्यों में ही प्रीति रखते हैं, जिनकी बुध्दि में स्वर्ग  ही परम प्राप्य वस्तु है और जो स्वर्ग से बढ़कर दूसरी कोई वस्तु ही नहीं है -ऐसा कहने वाले हैं।।४२।।
             
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । 
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ।।४३।।

अर्थ-वे अविवेकीजन इस प्रकार की जिस पुष्पित अर्थात् दिखाऊ शोभायुक्त वाणी को कहा करते हैं जो कि जन्मरूप कर्मफल देने वाली एवं तथा ऐश्वर्य की प्राप्ति के लिये नाना प्रकार की बहुत-सी क्रियाओं का वर्णन करने वाली है।।४३।।

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । 
व्यवसायात्मिका बुध्दिः समाधौ न विधीयते ।।४४।। 

 अर्थ-जो भोग और ऐश्वर्य में अत्यन्त आसक्त हैं; उन पुरुषों की परमात्मा में निश्चयात्मिका बुध्दि नहीं होती ।।४४।।

                     
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । 
निर्द्वन्दो नित्यसत्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ।।४५।।

अर्थ- हे अर्जुन ! वेद उपर्युक्त प्रकार से तीनों गुणों के कार्य रुप समस्त भोगों एवं उनके साधनों का प्रतिपादन करने वाले हैं; इसलिये तू उन भोगों एवं उनके साधनों में आसक्तिहीन, हर्ष-शोकादि द्वन्दों से रहित, नित्यवस्तु परमात्मा में स्थित, योग-क्षेम को न चाहने वाला और स्वाधीन अन्तः-करणवाला हो ।।४५।।
             
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके । 
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ।।४६।।

अर्थ-सब ओर से परिपूर्ण जलाशय के प्राप्त हो जाने पर छोटे जलाशय में मनुष्य का जितना प्रयोजन रहता है, ब्रह्म को तत्व से जानने वाले ब्राह्मण का समस्त वेदों में उतना ही प्रयोजन रह जाता है ।।४६।।

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा पलेषु कदाचन । 
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोअस्त्वकर्मणि ।।४७।। 

अर्थ-तेरा कर्म करने में ही अधिकार है, उसके फलों में कभी नहीं । इसलिये तू कर्मों के फल का हेतु मत हो तथा तेरी कर्म न करने में भी आसक्ति न हो ।।४७।।
                     
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय । 
सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ।।४८।।

र्थ- हे धनञ्जय ! तू आसक्ति को त्यागकर तथा सिद्धि और असिद्धि में समान बुद्धिवाला होकर योग में स्थित हुआ कर्तव्यकर्मों को कर, समत्व ही योग कहलाता है ।।४८।।
            
 दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय । 
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ।।४९।।

अर्थ-इस समत्वरुप बुद्धियोग से सकाम कर्म अत्यन्त ही निम्न श्रेणी का है। इसलिये हे धनञ्जय ! तू समबुद्धि में ही रक्षा का उपाय ढूँढ़ अर्थात बुद्धियोग का ही आश्रय ग्रहण कर ; क्योंकि फल के हेतु बनने वाले अत्यन्त दीन हैं ।।४९।।

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । 
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ।।५०।। 

 अर्थ-समबुद्धियुक्त पुरुष पुण्य और पाप दोनों को इसी लोक में त्याग देता है अर्थात् उनसे मुक्त हो जाता है । इससे तू समत्वरुप योग में लग जा; यह समत्व रुप योग ही कर्मों में कुशलता है अर्थात कर्मबन्धन से छूटने का उपाय है ।।५०।।

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः। 
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ।।५१।।

अर्थ-क्योंकि समबुद्धि से युक्त ज्ञानी जन कर्मों से उत्पन्न होनेवाले फल को त्यागकर जन्मरुप बन्धन से मुक्त हो निर्विकार परमपद को प्राप्त हो जाते हैं।।५१।।
            
 यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति। 
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ।।५२।।

अर्थ-जिस काल में तेरी बुद्धि मोहरुप दलदल को भलीभाँति पार कर जायेगी, उस समय तू सुने हुए और सुनने में आने वाले इस लोक और परलोक सम्बन्धी सभी भोगों से वैराग्य को प्राप्त हो जायगा।।५२।।

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला। 
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ।।५३।। 

 अर्थ- भाँति-भाँति के वचनों को सुनने से विचलित हुई तेरी बुद्धि जब परमात्मा में अचल और स्थिर ठहर जायगी, तब तू योगको प्राप्त हो जायेगा अर्थात तेरा परमात्मा से नित्य संयोग हो जायेगा ।।५३।।

                     
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव। 
स्थितिधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ।।५४।।

अर्थ- अर्जुन बोले- हे केशव ! समाधि में स्थित परमात्मा को प्राप्त हुए स्थिरबुद्धि पुरुष का क्या लक्षण है ? वह स्थिरबुद्धि कैसे बोलता है, कैसे बैठता है और कैसे चलता है ?।।५४।।
            
 प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान्। 
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ।।५५।।

अर्थ-श्रीभगवान बोले- हे अर्जुन ! जिस काल में यह पुरुष मन में स्थित सम्पूर्ण कामनाओं को भलीभाँति त्याग देता है और आत्मासे आत्मामें ही संतुष्ट रहता है, उस काल में वह स्थितप्रज्ञ कहा जाता है।।५५।।

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः। 
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ।।५६।। 

 अर्थ-दुःखों की प्राप्ति होने पर जिसके मन में उद्वेग नहीं होता, सुखों की प्राप्ति में जो सर्वथा निःस्पृह है तथा जिसके राग, भय और क्रोध नष्ट हो गये हैं, ऐसा मुनि स्थिरबुद्धि कहा जाता है ।।५६।।

                     
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्। 
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।५७।।

अर्थ-जो पुरुष सर्वत्र स्नेहरहित हुआ उस-उस शुभ या अशुभ वस्तु को प्राप्त होकर न प्रसन्न होता है और न द्वेष करता है उसकी बुद्धि स्थिर है ।।५७।।
            
 यदा संहरते चायं कूर्मोअङ्गानीव सर्वशः । 
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।५८।।

अर्थ-और कछुवा सब ओर से अपने अंगो को जैसे समेट लेता है, वैसे ही जब यह पुरुष इन्द्रियों  के विषयों से इन्द्रियों को सब प्रकार से हटा लेता है, तब उसकी बुद्धि स्थिर है (ऐसा समझना चाहिये)।।५८।।

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः। 
रसवर्जं रसोअप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ।।५९।। 

 अर्थ- इन्द्रियों के द्वारा विषयों को ग्रहण न करने वाले पुरुष के भी केवल विषय तो निवृत्त हो जाते हैं, परन्तु रहने वाली आसक्ति निवृत्त नहीं होती। इस स्थितप्रज्ञ पुरुष की तो आसक्ति भी परमात्मा का साक्षात्कार करके निवृत्त हो जाती है ।।५९।।

                     
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः। 
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः।।६०।।

अर्थ-हे अर्जुन ! आसक्ति का नाश न होने के कारण ये प्रमथनस्वभाववाली इन्द्रियाँ यत्न करते हुए बुद्धिमान् पुरुष के मन को भी बलात् हर लेती हैं।।६०।।
            
 तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः। 
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।६१।।

अर्थ-इसलिये साधक को चाहिये कि वह उन सम्पूर्ण इन्द्रियों को वश में करके समाहित चित्त हुआ मेरे परायण होकर ध्यान में बैठे, क्योंकि जिस पुरुष की इन्द्रियाँ वश में होती हैं, उसी की बुद्धि स्थिर हो जाती है।।६१।।

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । 
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोअभिजायते ।।६२।। 

  अर्थ-विषयों का चिन्तन करने वाले पुरुष की उन विषयों में आसक्ति हो जाती है, आसक्ति से उन विषयों की कामना उत्पन्न होती है और कामना में विघ्न पड़ने से क्रोध उत्पन्न होता है ।।६२।।


क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः । 
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति।।६३।।

अर्थ-क्रोध से अत्यन्त मूढ़भाव उत्पन्न हो जाता है, मूढ़भाव से स्मृति में भ्रम हो जाता है, स्मृति में भ्रम हो जाने से बुद्धि अर्थात ज्ञानशक्ति का हो जाता है और बुद्धि का नाश हो जाने से यह पुरुष अपनी स्थित से गिर जाता है।।६३।।
            
 रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्। 
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ।।६४।।

अर्थ-परन्तु अपने अधीन किये हुए अन्तःकरणवाला साधक अपने वश में की हुई, राग-द्वेष से रहित इन्द्रियों द्वारा विषयों में विचरण करता हुआ अन्तःकरण की प्रसन्नता को प्राप्त होता है।।६४।।

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते। 
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ।।६५।। 

 अर्थ-अन्तःकरण की प्रसन्नता होनेपर इसके सम्पूर्ण दुःखों का अभाव हो जाता है और उस प्रसन्न चित्त वाले कर्मयोगी की बुद्धि शीघ्र ही सब ओर से हटकर एक परमात्मा में ही भलीभाँति स्थिर हो जाती है। ।।६५।।

                     
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना। 
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्।।६६।।

अर्थ- न जीते हुए मन और इन्द्रियोंवाले पुरुष में निश्चयात्मिका बुद्धि नहीं होती और उस अयुक्त मनुष्य के अन्तःकरण में भावना भी नहीं होती तथा भावनाहीन मनुष्य को शान्ति नहीं मिलती और शान्तिरहित मनुष्य को सुख कैसे मिल सकता है ?।।६६।।
            
 इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोअनुविधीयते।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि।।६७।।

अर्थ-क्योंकि जैसे जल में चलने वाली नाव को वायु हर लेती है, वैसे ही विषयों में विचरती इन्द्रियों में से मन जिस इन्द्रिय के साथ रहता है वह एक ही इन्द्रिय इस अयुक्त पुरुष की बुद्धि को हर लेती है।।६७।।

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता।।६८।। 

अर्थ- इसलिये हे महाबाहो ! जिस पुरुष की इन्द्रियाँ इन्द्रियों के विषयों से सब प्रकार निग्रह की हुई हैं, उसी की बुद्धि स्थिर है ।।६८।।

या निशा सर्वभूतानां तस्या‍ं जागर्ति संयमी। 
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः।।६९।।

अर्थ- सम्पूर्ण प्राणियों के लिये जो रात्रि के समान है, उस नित्य ज्ञानस्वरुप परमानन्द की प्राप्ति में स्थितप्रज्ञ योगी जागता है और जिस नाशवान् सांसारिक सुख की प्राप्ति में सब प्राणी जागते हैं, परमात्मा के तत्व को जानने वाले मुनि के लिये वह रात्रि के समान है।।६९।।
            
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्। 
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी।।७०।।

अर्थ-जैसे नाना नदियों के जल सब ओर से परिपूर्ण, अचल प्रतिष्ठा वाले समुद्र में उसको विचलित न करते हुए ही समा जाते हैं वैसे ही सब भोग जिस स्थितप्रज्ञ पुरुष में किसी प्रकार का विकार उत्पन्न किये बिना ही समा जाते हैं, वही पुरुष परमशान्ति को प्राप्त होता है, भोगों को चाहने वाला नहीं।।७०।।

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः। 
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति।।७१।।

 अर्थ-जो पुरुष सम्पूर्ण कामनाओं को त्यागकर ममतारहित, अहंकार रहित, और स्पृहारहित हुआ विचरता है, वही शान्ति को प्राप्त होता है अर्थात् वह शान्ति को प्राप्त है।।७१।।

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति। 
स्थित्वास्यामन्तकालेअपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति।।७२।। 

 अर्थ-हे अर्जुन ! यह ब्रह्म को प्राप्त हुए पुरुष की स्थित है, इसको प्राप्त होकर योगी कभी मोहित नहीं होता और अन्तकाल में भी इस ब्राह्मी स्थित में स्थित होकर   ब्रह्मानंद को प्राप्त हो जाता है ।।७२।।

ऊँ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां 
योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयो अध्यायः ।।२।।

|| ॐ  जय बाबा की ॐ || 
संकलन - || शिवदास || 


Saturday, February 16, 2019

SHRIMAD BHAGVAT GEETA - ADHYAY 2 (MOOLPATH)

श्रीमद्भगवद्गीता - द्वितीयः अध्यायः 


संकलन श्री शिवदास 
    सञ्जय उवाच

तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । 
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ।।१।।

श्रीभगवानुवाच

कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन।।२।।

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्यपपद्यते।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ।।३।।

              अर्जुन उवाच

कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन। 
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन।।४।।
           
गुरूनहत्वा हि महानुभावाञ्छ्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके। 
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान्।।५।।

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयोयद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः। 
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेअवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः।।६।।

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः। 
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चीतं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेअहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ।।७।।
           
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । 
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धंराज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ।।८।।

सञ्जय उवाच

एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप। 
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ।।९।।
                   
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । 
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः।।१०।।

श्रीभगवानुवाच
           
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे। 
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः।।११।।

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः। 
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्।।१२।।
                   
देहिनोअस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । 
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति।।१३।।
           
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । 
आगमापायिनोअनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ।।१४।।

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । 
समदुःखसुखं धीरं सोअमृतत्वाय कल्पते ।।१५।।
                   
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । 
उभयोरपि दृष्टोअन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ।। १६।।
           
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । 
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति।।१७।।

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योत्ताः शरीरिणः । 
अनाशिनोअप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ।।१८।।
                   
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । 
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ।। १९।।
           
न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । 
अजो नित्यः शाश्वतोअयं पुराणो-न हन्यते हन्यमाने शरीरे ।।२०।।

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । 
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ।।२१।।                 
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोअपराणि । 
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही।।२२।।
           
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । 
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ।।२३।।

अच्छेद्योअयमदाह्योअयमक्लेद्योअशोष्य एव च । 
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोअयं सनातनः।।२४।।
                   
अव्यक्तोअयमचिन्त्योअयमविकार्योअयमुच्यते । 
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि।। २५।।
           
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । 
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ।।२६।।

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । 
तस्मादपरिहार्येअर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ।।२७।।
                   
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । 
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ।।२८।।
           
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । 
आश्चर्यवच्चैनमन्यः श्रृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ।।२९।।

देही नित्यमवध्योअयं देहे सर्वस्य भारत । 
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ।।३०।।
                   
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । 
धर्म्याध्दि युध्दाच्छ्रेयोअन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ।।३१।।
           
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । 
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युध्दमीदृशम् ।।३२।।

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि । 
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ।।३३।।

अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेअव्ययाम् । 
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ।।३४।।
           
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः । 
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ।।३५।।

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः । 
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ।।३६।।
                   
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । 
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युध्दाय कृतनिश्चयः ।।३७।।
           
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालखभौ जयाजयौ । 
ततो युध्दाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ।।३८।।

एषा तेअभिहिता साङ्ख्ये बुध्दिर्योगे त्विमां श्रृणु । 
बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ।।३९।।
                 
नेहाभिक्रमनाशोअस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । 
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ।।४०।।
           
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । 
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोअव्यवसायिनाम् ।।४१।।
                   
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । 
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ।।४२।।
           
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । 
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ।।४३।।

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । 
व्यवसायात्मिका बुध्दिः समाधौ न विधीयते ।।४४।।
                   
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । 
निर्द्वन्दो नित्यसत्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ।।४५।।
           
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके । 
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ।।४६।।

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा पलेषु कदाचन । 
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोअस्त्वकर्मणि ।।४७।। 
                   
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय । 
सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ।।४८।।
           
 दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय । 
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ।।४९।।

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । 
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ।।५०।।

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः। 
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ।।५१।।
           
 यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति। 
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ।।५२।।

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला। 
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ।।५३।।
                   
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव। 
स्थितिधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ।।५४।।
           
 प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान्। 
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ।।५५।।

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः। 
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ।।५६।।
                   
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्। 
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।५७।।
           
 यदा संहरते चायं कूर्मोअङ्गानीव सर्वशः । 
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।५८।।

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः। 
रसवर्जं रसोअप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ।।५९।।
                   
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः। 
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः।।६०।।
           
 तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः। 
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।६१।।

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । 
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोअभिजायते ।।६२।।
                   
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः । 
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति।।६३।।
           
 रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्। 
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ।।६४।।

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते। 
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ।।६५।।
                   
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्।।६६।।
           
 इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोअनुविधीयते।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि।।६७।।

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता।।६८।।
                   
या निशा सर्वभूतानां तस्या‍ं जागर्ति संयमी। 
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः।।६९।।
           
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्। 
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी।।७०।।

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः। 
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति।।७१।।

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति। 
स्थित्वास्यामन्तकालेअपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति।।७२।।

ऊँ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां 
योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयो अध्यायः ।।२।।

ॐ  जय बाबा की ॐ 
|| शिवदास ||

श्रीमद्भगवद्गीता अथाष्टादशोऽध्यायः

श्रीमद्भगवद्गीता अथाष्टादशोऽध्यायः  संकलन - शिवदास  अर्जुन उवाच                   सन्नासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्।  त्या...